خاستگاه و ضرورت پیدایش صنعت نوین معرق چرم

متن دقیق دیکته استاد — نسخه ۰۲ (۲۱ مهر ۱۴۰۵)

خاستگاه شکل‌گیری

تا پیش از سال ۱۳۸۰ خورشیدی، مستندی از آثاری شبیه به آنچه امروز «صنعت نوین معرق چرم» نامیده می‌شود، در دسترس نیست. این بیان ناظر بر مستندات در دسترس است و به‌معنای اثبات قطعی نبود هرگونه تجربهٔ مشابه نیست.

آثار اولیهٔ مرتبط با این مسیر در نیمهٔ دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی در اصفهان شکل گرفت. این آثار شامل کتاب‌تجلید و جعبه‌هایی بود که با قطعات پرس‌شدهٔ چرم کفی گاوی به‌عنوان موتیف و نوارهای چرمیِ پرکنندهٔ فضای میان قطعات اجرا شده بودند. پدیدآورندگان این تجربه‌های اولیه، استاد مهرداد اتراک با همکاری استاد مهرداد بدر اصفهانی بودند.

این آثار اولیه، همراه با مطالعهٔ عمیق هنر سوخت چرم، خاستگاه اصلی شکل‌گیری صنعت نوین معرق چرم به‌شمار می‌روند. سوخت چرم در این روند نقش زمینهٔ الهام و مطالعه را داشت؛ در ادامه، این صنعت زبان طراحی و نظام اجرایی مستقل خود را پیدا کرد.

توسعه و نظام‌مند شدن

پس از این نقطهٔ آغازین، الفبای پایهٔ طراحی و اجرا، روش‌های سه‌گانهٔ اجرایی، فرمول زیرسازی و رنگ ابداعی و نظام آموزش مرحله‌بندی‌شده تدوین و تکمیل شد.

این روند طی حدود پانزده سال منتهی به سال ۱۳۹۵، در کارگاه «ایده» با تولید هزاران اثر و تربیت ده‌ها هنرجو تداوم یافت. طراحی و ساخت قالب‌های صنعتی موتیف‌ها و الگوهای مادر نیز به تکرارپذیری اجرا و آموزش کمک کرد.

نقطهٔ کلیدی انتقال دانش و تولید انبوه

یکی از گلوگاه‌های اصلی توسعه، تهیهٔ تریشهٔ چرمیِ باریک و یکنواخت، به‌ویژه با عرض یک میلی‌متر، برای تکنیک «بافت/پیچ تریشه» بود.

برای رفع این محدودیت، دستگاه تراش صنعتی بومی‌سازی شد: استوانه‌ای تفلنی و قطور در کارگیر دستگاه نصب شد، چرم کفی روی استوانه قرار گرفت و تیغ به‌جای ابزار تراش، روی ساپورت دستگاه نصب شد. با تنظیم گام‌زنی و استفاده از سرعت‌های مختلف، امکان تولید تریشهٔ یک‌میلی‌متری فراهم شد.

پیش از این راهکار، تهیهٔ تریشهٔ باریک عمدتاً با دست و کاتر و با دشواری انجام می‌شد و تولید انبوه یکنواخت را محدود می‌کرد. به همین دلیل، بومی‌سازی دستگاه یکی از نقاط کلیدی انتقال دانش و گسترش این صنعت بود.

در مسیر توسعهٔ بعدی، به‌روزرسانی فرآیند با سامانه‌های CNC و ابزار برش DragKnife دنبال می‌شود؛ این موضوع مسیر توسعهٔ فنی است، نه ادعای جایگزینی قطعی دستگاه موجود.

نام کامل علمی

نام این حوزه صنعت نوین معرق چرم و عنوان توضیحی آن تلفیق معرق و سوخت چرم است. این نام‌گذاری به حوزه‌ای مستقل اشاره دارد که از تجربه‌های اولیه و مطالعهٔ سوخت چرم برخاسته و با تدوین روش‌ها و ابزارهای اجرایی ویژهٔ خود توسعه یافته است.

رابطه با سوخت چرم

سوخت چرم، به‌ویژه در سنت ایرانی، یکی از زمینه‌های مهم الهام‌بخش بوده است؛ اما صنعت نوین معرق چرم مسیر اجرایی و هویت فنی مستقل خود را دارد.

  • در سوخت چرم، عنصر اصلی ایجاد نقش، اثرگذاری حرارت بر سطح چرم است.
  • در صنعت نوین معرق چرم، عنصر اصلی، طراحی، برش، ترکیب قطعات، اتصال، اجرای موتیف‌ها و اجرای بافت/پیچ تریشه است.
  • تلفیق سوخت و معرق چرم، نقطهٔ پیوند تجربیات پیشین با یک شیوهٔ اجرایی جدید است، نه یکسان بودن دو هنر.

ثبت و آموزش نظام‌مند

این شیوه در قالب استاندارد آموزشی شغل «معرق‌کار چرم» (کد ۱-۰۲-۰۰-۷۷-۶۵۳۷) ثبت شده و ساختار آموزش آن شامل دانش نظری و مهارت‌های عملی مورد نیاز برای اجرای یک اثر کامل است.